Konzervatorski i restauratorski radovi na slici "Poklonjenje mudraca"
Stanje pre radova
Konzervatorska ispitivanja
Konsolidacija
Ostali radovi
Napomene
Prilozi
Literatura

Drvo spada u najstarije nosioce slika. Jedne od prvih, pominju se slike rađene enkaustikom na drvetu. Fajumski portreti potiču još od četvrtog milenijuma p.n.e. Po ovom uzoru rađene su kasnije prve ikone hrišćanskih mučenika. Uticaj ikone vidljiv je i u kasnom gotskom slikarstvu na dasci.
Na Istoku, u okviru vizantijske tradicije, drvene nosioce slike predstavlja tip ikone. To je najčešće nosioc od jelovog, orahovog ili kestenovog drveta. Sastavljen je od jedne ili više dasaka, koje su međusobno slepljene i sa konstruktivnim elementima - kušacima na poleđini. Njihova uloga je da spreči krivljenje i deformacije drveta. Pravilna izrada podrazumeva slobodan i ukopan kušak u dve trećine debljine daske u vidu lastinog repa. Na poleđini su najčešće postavljana po dva kušaka, a spojevi dasaka nosioca često ojačavana platnenim trakama. Vezivo je obično tutkalo, a ima primera lepljenja i sa kazeinskim lepkom.
Tradiciju Zapada karakteriše tanji drveni nosilac, obično od hrastovog drveta. Spojevi između dasaka ojačani su drvenim klinovima i leptirima. Sa poleđine, ulogu kušaka preuzima parketaža, konstruktivni elemenat rešetke sa zalepljenim podužnim i slobodnim poprečnim letvicama. Ona se, u odnosu na slikarsku tradiciju pojedinih zemalja, razvijala u zavisnosti i od klimatskih uticaja, ali i od pojave slika većih dimenzija.
Kao slikarski nosilac drvo pruža izuzetne mogućnosti obogaćivanja slikarskih predstava sa raznim dekorativnim elementima u vidu reljefa, aplikacija, duboreznih ukrasa, pozlate i sl., pa se i danas rado koristi.
Uzroci propadanja slika su: prirodno starenje, loši materijali i nepravilna upotreba, neodgovarajući uslovi čuvanja, loše manipulisanje, loše izvedeni konzervatorski radovi i namerna oštećenja.

Kada su u pitanju slike na drvetu, pored navedenih uzroka, potrebno je uzeti u obzir čitav niz faktora: izbor daske iz debla, njihovo međusobno spajanje, određeni procenat vlage, pravilnu strukturu drvenih vlakana i odsustvo insekata i drvnih parazita.
Pored tradicionalnih prketaža, u okviru napora za iznalaženje poboljšanja konzervatorskih metoda, često se pored upotrebe konstruktivnih elemenata od drveta, koriste i kombinuju drugi materijali od pleksiglasa, gvožđa, aluminijuma i mesinga.

Raznovrsnost postupaka i primena klasične konzervatorske i restauratorske metodologije kod slika na drvetu može se videti na primeru izvođenja radova na teško oštećenoj slici:

Nepoznati nemački slikar,
Poklonjenje mudraca, oko 1600. g.
vel. 90 x 76 cm, vlas. Narodni muzej u Beogradu, inv. br. I. str. 342. Dos. br. 832

vrh strane

Stanje pre radova
Nosioc je od jelovog drveta, raspuknut u četiri daske koje su konkavno iskrivljene, naročito u gornjoj polovini. Na poleđini vidljivi su tragovi stare parketaže, kao i delimične crvotočine. Na desnoj strani slike nedostaje deo nosioca - (gornja širina 6 mm, donja 7 cm).
Podloga je kredna, nanesena u tankom sloju i otpala u velikom delu u donjoj zoni slike sa brojnim podklobučenjima.
Bojeni sloj je jajčana tempera, oštećena kao i podloga, velikim delom u donjoj polovini slike.
Pozlata je istrvena sa brojnim sitnim pukotinama. Ispod pozlate, po celoj površini, na nosioc je zalepljeno tanko laneno platno kao ojačanje spojeva dasaka. Vidljivi su dijagonalno ugrebani tragovi po celoj površini pozlate, a iznad glave Bogorodice napazi se reljefno utisnuta šestokraka zvezda.
Zaštitni slojevi su od delimično potamnelog i isprljanog laka koji je nanešen u tankom ravnomernom sloju.

Konzervatorska ispitivanja
Ispitivanja su izvršena pomoću raznih lupa, bočnog osvetljenja sa pregledom stanja zaštitnih slojeva u UV oblasti spektra, kao i probama čišćenja. Sa njima je potvrđena vrsta i karakter oštećenja svih strukturnih slojeva slike i definisana metodologija radova.

vrh strane

Konsolidacija
Pre radova na konsolidaciji nosioca izvršeno je fiksiranje nestabilnih delova podloge i bojenih slojeva 8%- tnim rastvorom kožnog tutkala i japanskim papirom i na taj način eliminisana su brojna podklobučenja. Na lice slike postavljen je zaštitni sloj - fejsing, koji je sadržao sloj japanskog papira i dva sloja gaze. (nap. 1)
Ispravljanje konkavne iskrivljenosti uspešno je izvršeno pomoću klinastih umetaka. (nap. 2) Uporedo sa ispravljanjem vršeno je slepljivanje raspuknutih delova nosioca sa ojačanjima u vidu paknica sa preklopima a na desnoj strani dodat je deo nosioca koji je nedostajao. Po završenom ispravljanju i slepljivanju raspuklih delova nosioca konsolidacija je nastavljena izradom i postavljanjem parketaže na poleđini slike. Parketaža, inače, predstavlja konstruktivni elemenat slika na drvetu, karakterističan za područje Zapadne Evrope i slikarskih tradicija Zapada. Uloga parketaže je da obezbedi ravnomerno skupljanje i širenje drvenog nosioca, spreči krivljenje i deformacije koje nastaju pod uticajem atmosferilija i prirodne strukture drveta. Sastoji se od podužnih letvica koje se lepe u pravcu drvenih vlakana i poprečnih letvica koje se ne fiksiraju, već slobodno klize kroz otvore u podužnim letvicama. Za vezivo se najčešće koristi tutkalo, a za slike većih dimenzija kazeinski lepak.
U ovu konstrukciju parketaže unesena je novina, kao poboljšanje, u vidu trapezastog preseka poprečnih letvica, umesto tradicionalnog pravougaonog oblika. (nap 3 i 4) To je urađeno posle dugotrajnih ispitivanja i uvida u nedostatke
tradicionalne prakse. Ovo rešenje obezbedilo je bolju i slobodniju pokretljivost poprečnih letvica, a tim i funkcionalnu ulogu parketaže, kao konstruktivnog elementa nosioca.
Posle završenih radova na konsolidaciji paživo je skinut zaštitni sloj fejsinga sa lica slike i izvršeno dodatno fiksiranje delimičnih nestabilnosti i deformacija podloge i bojenih slojeva. Impregnisanje slike urađeno je sa poleđine orahovim "Sadolinom" da bi se smanjio uticaj atmosferske vlage i obezbedili stabilniji uslovi čuvanja.

Ostali radovi
Čišćenje je izvršeno neutralnim sapunom i terpentinom tako da je ostranjena prljavština i ostaci tutkalnog veziva od predhodne intervencije. Potamneli zaštitni slojevi su delimično čišćeni, odnosno, stanjivani do zadovoljavajuće sagledivosti rastvorom alkohola i terpentina u odnosu 1:1.
Rekonstrukcija podloge je izvršena kaolinom i 8%-tnim kožnim tutkalnim rastvorom, njenom obradom, naročito na reljefnim delovima ukrasa pozlate. Po sušenju postavljen je izolacioni sloj polisaža. (nap. 5)
Rekonstrukcija pozlate je urađena u dve faze. Prva je izvršena postavljanjem sloja 6olusa. (nap. 6) Za pozlatu je korišćeno zlato u prahu sa blagim rastvorom gumiarabike, kao vezivom. Uklapanje rekonstrusanih delova pozlate sa originalnom vršeno je dodatnim glačanjem ahatom i iscrtavanjem karakterističnih pukotina.
Rekonstrukcija bojenih slojeva je izvršena u nekoliko faza: podslikavanje, nanošenje osnovnog tona sa temperom i akvarelom i ribanom belom bojom. Izolacija je izvršena polisažem, a druga faza retuša ispošćenim uljanim bojama. Po postavljanju novog zaštitnog sloja od retuš laka, lazurima od ispošćene uljane boje i retuš laka dorađene su i u potpunosti rekonstrukcije nodostajućih delova bojenog sloja, a slici vraćen izgubljeni integritet. Prilikom rekonstrukcije korišćeni su i analogni primeri sličnih kompozicija, nastalih u približno isto vreme.
Novi zaštitni slojevi postavljeni su po završenim rekonstrukcijskim radovima i preko sloja retuš laka postavljena je mešavina polusjajnog završnog vernira.
Po završenim radovima može se konstatovati da je ovom teško oštećenom delu vraćen prvobitan izgled, sa izvesnim rezervama, koje se odnose na desnu ivicu slike. Treba izdvojiti uspešno izvedene radove na konsolidaciji nosioca, novine u izradi parketaže, koja je funkcionalno poboljšana, ali koja je i zadržala sve konstruktivne karakteristike za ovu vrstu slika na drvetu. Uspešno izvedenim reknostruktivnim radovima na oštećenjima ostalih slojeva slike ovo delo se uvrstilo u reprezentativni fundus Zbirke strane umetnosti. Konzervatorski i restauratorski radovi izvedeni su u okviru principa reverzibilnosti postupaka i materijala uz primenu tradicionalnih metoda, sa jasnim i naglašenim fazama.

vrh strane

Napomene
1. Fejsing, zaštitni sloj, koji se obično postavlja na lice slike. Sastoji se od jednog sloja japanskog papira i dva sloja gaze. Kada su u pitanju transpozicije onda se dodaje i sloj lanenog platna. Slojevi papira i gaze se postavljaju u malim
pravougaonim komadima, čije se ivice preklapaju, a često se ivice gaze i platna stanjuju pranjem niti potke. Kao vezivo, obično se koristi kožno tukalo ili koleta.
2. Klinasti umetak, konusno obrađen drveni element, koji služi za ispravljanje deformacija drvenog nosioca u vidu konkavne iskrivljenosti. U zavisnosti od zakrivljenosti postavlja se duž drvenih vlakana uz predhodno blago kvašenje. Zarezi na nosiocu su obično dve trećine debljine. U ovom slučaju postavljeni su na pravilnim rastojanjima od 2,5 cm
3. Parketaža se sastoji od 10 podužnih i 7 poprečnih letvica, postavljenih tako da čine otvore rešetke od 10 sm. Poprečni presek poprečnih letvica je trapezastog oblika, a površina za lepljenje na podužnim letvicama je smanjena.
4. Radove na konsolidaciji nosioca i izradu parketaže izvršio je spoljni saradnik Đorđe Sinobad, po sugestijama autora rada i mentora.
5. Polisaž je izolacioni sloj. Sastoji se od 3 dela beljenog lanenog ulja i 1 dela sikativa, kao sušioca. Utrljava se tamponom. Može se koristiti kao zaštitni sloj, a obavezan je u procesu izrade retuša.
6. Bolus, podloga za zlato, nanosi se u jednom ili više slojeva u zavisnosti od izbora tehnike pozlate. To je vrsa masne zemlje, koja se po sušenju može uglačati do visokog sjaja. Postoji više vrsta bolusa, pa se njihov izbor vrši prema kolorističkim i tehničkim varijantama pozlate.

vrh strane

Prilozi

Lice, opšti plan, pre radova, crno-belo	Poleđina, opšti plan pre radova, crno-belo	Lice, opšti plan, pre radova
Lice, detalj, pre radova	Poleđina, opšti plan pre radova	Detalj, postavljanje japanskog papira na lice slike
Detalj, postavljanje gaze	Detalj, postavljanje i lepljenje klinastih umetaka	Lepljenje paknica sa preklopom
Poleđina, opšti plan, slepljivanje delova nosioca u sistemu stega	Lice, opšti plan, slepljivanje rekonstruisanog dela nosioca	Poleđina, opšti plan, posle slepljivanja delova nosioca
Opšti plan, slepljivanje podužnih letvica u sistemu stega	Detalj, poprečne letvice, posle radova	Opšti plan, parketaža, posle radova
Detalj, postavljanje nove podloge	Detalj, postavljanje bolusa	Lice, detalj, posle radova
Detalj, postavljanje nove podloge	Lice, detalj, posle radova
Lice, opšti plan, postavljanje bolusa	Lice, opšti plan, posle radova

vrh strane

Literatura:
Sigo Summerecker, Podloga štafelajske slike, Umetnička akademija u Beogradu, Beograd, 1973.

Sigo Summerecker, Tehnike emulzione tempere, Univerzitet umetnosti u Beogradu, Beograd, 1975.

The Care of Painting, THE CARE OF WOOD PANELS, MUSEUM, vol. VIII / NO 3, 1955.

Gilberte Emil - Mâle, Restauration des Peintures de chevalet, Édition: Decouvrir, Restaurer, Conserver,
Société français du livre, Paris, 1976.

Metka Kraigher - Hozo, Metode slikanja i materijali, Svetlost, Sarajevo, 1991.

Daniel W. Thomson. JR, The practice of Tempera Painting, Dover Publications, Inc. New York, 1985.