Klasične metode konsolidacije
Primeri konsolidacije jako istegnutih i deformisanih
platnenih nosilaca
Opis radova
Zaključak
Napomene
Prilozi
Literatura
Uvod
Kao podloga za slikanje, platno je korišćeno već u III veku pne., i to
na Dalekom Istoku (Kini i Japanu), gde je na njemu slikana kaligrafija
na svili. Fragment oslikane tkanine star oko 4000 godina pronađen je u
Egiptu. U grobnicama Etruraca i Fajumu (antičke mumijske slike), nađeno
je laneno platno.Takođe, poznata je legenda o tzv. "Veronikinom ubrusu",
to jest o autentičnom liku Hrista, utisnutom na tkanini. Rimski istoričar
Plinije u I veku n.e. pominje portret cara Nerona koji, zbog svojih velikih
dimenzija, nije mogao biti naslikan na drvenoj ploči već na platnu. Veruje
se da je platno zategnuto na drveni ram bilo podloga za religiozne slike
koje su, najčešće u srednjevekovnoj Italiji, nošene tokom procesije.
Do oko 1500. godine u umetnosti zapadne civilizacije korišćeni su, uglavnom,
drveni nosioci za slike, a tkanina je često bila utopljena u sloj preparature,
da bi se time stabilizovalo deformisanje drveta. Spojevi dasaka su, takođe,
bili prekrivani ili ojačavani tkaninom, a struktura platna je bila prikrivana.
Razvoj tehnike uljanog slikarstva tokom XVI veka doveo je do narastajuće
potrebe za tekstilnim nosiocima slika. U tom periodu sve su veći zahtevi
za lakšim transportom slika (scenske pozorišne slike, trijumfalne dekoracije).
Takođe, u periodu Renesanse i Baroka oltarske slike dobijaju veće dimenzije.
Platno je vremenom postalo često korišćeni nosilac slikanog sloja iz više
razloga. Njegova priprema je jeftinija i lakša nego kod slika na drvetu,
a širina tkanja i mogućnost njegovog nastavljanja je neograničena. Elastičnost
i struktura platna omogućavaju niz tehničkih postupaka koji se ne mogu
izvesti na drugim podlogama.
Čuvanje platna u optimalnim uslovima - u kom slučaju je ono dugovečno
kao i sve ostale slikarske podloge - kao i pravilno rukovanje sa slikama
na platnu, veoma je važno zbog njihove tehnološki nežne i osetljive strukture.
Tkani nosioci su najčešće sirovinskog sastava koji je biljnog porekla.
Najraniji platneni nosioci bili su od konoplje i lana, dok se pamučno
platno i juta koriste tek od XIX veka. Platna su tkana od uzdužnih niti
(osnove) i poprečnih niti (potke), tako da od njihovog međusobnog odnosa
zavisi izgled i tekstura površine za slikanje. Krajem XVIII i prvom polovinom
XIX veka ulaze u upotrebu fabrički pripremljena platna, različite gustine
i kvaliteta.
Platno kao nosilac slike podrazumeva i prateći slepi ram, koji od XVIII
veka dobija savremenu konstrukciju, mobilne uglove i kvalitetniji način
izrade.
Uzroci propadanja slika na platnu
Prirodno starenje i propadanje - manifestuje
se promenama na nosiocima (iskrivljenost i deformacije slepog rama, gubljenje
elastičnosti i truljenje platna) i ostalim slojevima slike. Veziva u nosiocima
i podlozi se rasušuju, krive i pucaju izazivajući oštećenja bojenog sloja,
koji se i sam menja sa promenama uljanih veziva. Takođe, zaštitni slojevi
tamne, pucaju i deformišu se.
Loš izbor materijala i njihova nepravilna upotreba - često su uzočnici
ubrzanog propadanja i najčešće se manifestuju pri pogrešnom izboru slikarskih
materijala, grešaka u pripremi i impregnaciji platna i podloge, nepoštovanju
principa slikanja od posnog ka masnom sloju, kao i preranom postavljanju
novih bojenih i zaštitnih slojeva itd.
Neodgovarajući uslovi čuvanja slika - dovode do drastičnih promena i uglavnom
se odnose na promene vlažnosti i temperature. Optimalni uslovi čuvanja
podrazumevaju temperaturu od 18C do 21C. Poremećaji ovih uslova deluju
na celu strukturu slike - rasušivanje i pucanje, ili truljenje i raspadanje
veziva i slikarskih materijala. Jaki izvori grejanja i dnevne svetlosti,
kao i zagađenost sredine mogu dovesti do ubrzanog propadanja.
Loše manipulisanje, česte seobe i izlaganja, neodgovarajuće zaštitno pakovanje
prilikom transporta - najčešće dovode do oštećenja mehaničke prirode (probijeno,
isečeno i deformisano platno). Vibracije i pritisak prilikom transporta
takođe ostavljaju oštećenja.
Loše izvedeni konzervatorski radovi - uglavnom podrazumevaju nepravilno
primenjene metode i materijale, koji dovode do sasvim suprotnog efekta
prouzrokujući nove probleme i nove deformacije na oštećenom delu.
Namerna oštećenja - nastaju kao posledica ideoloških, psihopatskih i drugih
pobuda.
vrh strane
Razvoj slikarstva na platnu pratila se česta oštećenja
slika. Njihova krhka priroda i razni drugi uzroci propadanja doveli su
do paralelnog razvoja konzervatorskih i restauratorskih metoda.One se
najčešće odnose na probleme konsolidacije platnenih nosilaca i veziva
impregnacionog sloja i podloge. Tradicije evropskih umetničkih radionica
za konzervaciju slika na platnu formiarle su svoje specifičnosti na osnovu
različitih klimatskih faktora, slikarskih tehnika i materijala. Najčešće
primenjivani konzervatorski postupak je rentoalaža - podlepljivanje ili
dubliranje autorskog oštećenog platna novim platnom. Ovaj proces, pored
ojačavanja platnenog nosioca, ispravljao je deformacije podloge i bojenih
slojeva, konzervišući ujedno sve strukturne slojeve slike. Kao lepak za
podlepljivanje, u okviru tradicije evropskih ateljea koristili su se lepkovi
biljnog porekla rastvorljivi u vodi., npr. lepkovi od brašna, životinjska
ili riblja tutkala kombinovali su se međusobno, sa ili bez punioca i plastifikatora,
a od XIX veka smese voska i smole. Procesi koji prethode podlepljivanju
preventivnog i pripremnog su karaktera i odnose se na postupke fiksiranja
i omekšavanja nestabilnih delova bojenih slojeva i podloge u vidu kartonaže
i konsolidacionog saniranja oštećenja u vidu rupa, rasekotina i razderotina
platnenog nosioca.
Fiksiranje nestabilnih delova i ispravljanje deformacije bojenih slojeva
i podloge u tradicionalnom smislu izvodilo se pomoću japanskog papira
i tutkalnog veziva sa toplim peglicama.
Omekšavanje iskrivljenih, nestabilnih i deformisanih delova podloge i
impregnacionog sloja platnenog nosioca vršilo se sa blagim vodenim rastvorima
lepkova, postupcima na toplo i hladno, a u slučajevima veziva sintetičkog
porekla rasvorima špiritusa, denaturisanih alkohola i organskih rastvarača.
Omekšavanje deformacija bojenih i zaštitnih slojeva vršilo se pomoću organskih
rastvarača ili njihovih kombinacija sa raznim medijumima i balzamima.
Sve metode omakšavanja praktikuju se, u zavisnosti od određene problematike,
direktnim nanošenjem, prskanjem ili delovanjem pomoću para na deformacije
sa lica ili poleđine slike.
Kartonaža je postupak koji se primenjuje pre izvođenja podlepljivanja
manuelnim postupkom i ima ulogu da štiti lice slike, posredno omekša i
donekle ispravi deformacije, kao i da zategne autorsko platno. Ona se
izvodi pomoću dva radna slepa rama, ili na panel ploči sa natron, ili
pak papirom i lepkom od štirka.
Saniranje oštećenja platnenog nosioca u vidu razderotina, rasekotina i
rupa, kao najčešći vid mehaničkih povreda vršilo se klasičnim postupcima
delimičnog podlepljivanja. To je podrazumevalo upotrebu raznih veziva,
najčešće tutkala, kojim su se na oštećenja lepile zakrpe ('flasteri'),
kao i ojačanja od papira između podlepljenog platna, sa ili bez punioca.
Ova praksa je u velikom delu zamenjena savremenijim postupcima, jer su
ovakvi umeci i zakrpe različito reagovali u odnosu na autorsko platno,
prouzrokujući vremenom nove deformacije. Klasični postupci konsolidacije
koristili su uglavnom manuelne metode, koje su zamenjene i osavremenjene
upotrebom raznovrsnih aparata i opreme na bazi vakuuma.
vrh strane
Primeri
konsolidacije jako istegnutih i deformisanih platnenih nosilaca
Jedan od čestih vidova mehaničkih oštećenja, pored rasekotina,
razderotina i rupa su jako istegnuti i deformisani platneni nosioci, koji
za sobom posledično povlače brojna oštećenja bojenog sloja i podloge.
Ona najčešće nastaju kao posledica jakih pritisaka na platneni nosilac,
a ekstremno istegnuće platnenih niti dešava se u uslovima stalne povećane
vlažnosti. Najočitiji primer tome je neodgovarajuće skladištenje-čuvanje
slika, kada su one prislonjene jedna uz drugu i kada često manji format
pritiska direktno platneni nosilac druge veće slike. Ukoliko se slike
još nalaze u nekoj vlažnoj prostoriji, u uslovima konstantne povećane
vlage ili direktnog ovlaživanja ili curenja vlage preko slika, onda proces
deformacija i istegnuća platnenih niti dobija posebno izražene oblike
(u vidu izraženog 'stomaka', odnosno ispupčenja ili udubljenja konkavno-konveksnog
tipa). Takav vid oštećenja, odnosno deformaciju platnenog nosioca je vrlo
teško konzervatorski tretirati, a posebno ukoliko su ti procesi dugotrajni
i kada su ostali strukturni slojevi slike dobili karakteristična posledična
oštećenja. U tradicionalnoj primeni konzervatorskih metoda često su postizani
polovični rezultati. Naime, deformacije ovog tipa najčešće su sanirane,
odnosno ispravljane primenom glavne konzervatorske metode - rentolaže,
uz eventualno omekšavanje i zatezanje pomoću tehnika kartonaže. U procesima
omekšavanja retko se koristila vlaga, a češće razni rastvori elemi smole
u terpentinu ili drugi balzami u organskim rastvaračima (nap. 1). Primena
tretmana sa vlagom nije bila moguća zbog nepostojanja kontrole uticaja
vlage na strukturne slojeve slike. Polovičnost tradicionalnog postupka
ogledala se u činjenici da su se u postupcima saniranja ovakve i slične
problematike uglavnom koristili veliki pritisci (bilo da su manuelni ili
u hladnim i toplim presama ili u toplom vakuum stolu - oko 1000 mbar)
i visoke temperature (oko 60C) i minimalnu posrednu primenu vlage preko
tehnika kartonaže. Pravi odgovori su se dobili tek primenom novih metoda
konsolidacije, odnosno novog tipa suction-stolova - stolova sa niskim
pritiskom (Low pressure) i perforiranom površinom (nap. 2). Drugi element
uspešnog saniranja ovakvih problema je i nova konstrukcija radnih slepih
ramova sa mobilnim uglovima (nap. 3). Dobijanju dobrih rezultata i uspešnom
saniranju ovakvih primera doprinelo je i novo švatanje i primena tretmana
pomoću vlage, koji su sada bili apsolutno mogući u okviru nove suction-tehnologije.
Za razliku od tradicionalnog metoda, savremene metode daju akcenat primene
tretmana pomoću vlage u ispravljanju deformacija platnenog nosioca i tutkalnih
veziva ipmpregnacionog sloja i podloge (nap. 4). Drugi elementi, kao što
su pritisci, redukovani su na radnih -50mbar, a temperatura na radnih
45C. Ovakvo švatanje i pogodnosti nove suction-tehnologije u dužim vremenskim
tretmanima dalo je izuzetne rezultate i veliku sigurnost po autorske slike.
Ono što treba istaknuti u slučajevima jako istegnutih i deformisanih platnenih
nosilaca je da su se metode konsolidacije izvodile na uzročno-posledični
način, odnosno sanirale su se pomoću istih sredstava na koja su i nastala,
a to znači da su se naknadnim skupljanjem i razvlačenjem vraćale u prvobitno
autorsko stanje.
vrh strane
Opis
radova
Na primerima dve slike Jaroslava Kratine uspešno su demonstrirane savremene
metode konsolidacije istegnutih platnenih nosilaca uz primenu stolova
sa niskim pritiskom i perforiranom površinom.
1. Jaroslav Kratina, 1927. god.
Manastir Gračanica, ulje na platnu, 85 x 63, 7 cm,
vlasnik: Narodni muzej Beograd, inv. br. 4327. broj konzervatorskog dosijea
5754.
Opis stanja dela pre radova
Nosioci:
Jelovo drvo slepog rama u dobrom stanju, a ram bez klinova (kajlova) i
zakošenja sa fiksiranim uglovima.
Laneno platno, finog tkanja, odnos niti potke i osnove 11: 11. Platno
deformisano po celoj svojoj površini, i to:
u gornjoj levoj zoni, na oko po 5cm sa gornje i leve strane konkavna deformacija
platna visine oko 2 cm;
u gornjoj desnoj zoni, na oko po 10cm sa gornje i 2 cm sa desne strane
konkavna deformacija platna visine oko 1 cm; u donjoj zoni, na oko po
5cm od donje strane konveksna deformacija platna visine oko 4 cm.
Takođe, u donjoj zoni su oštećenja nosioca - dve manje rasekotine i proboj,
sva tri dužine oko 2,5 cm (prvo na 5, 2 cm od donje ivice i 41cm od desne
ivice, drugo na 5,8cm od donje ivice i 60 cm od desne ivice, i treće na
7,1cm od donje ivice i 62 cm od desne ivice slike).
Podloga je kredna, relativno stabilna, nedostaje na manjem broju sitnih
oštećenja.
Bojeni uljani sloj je stabilan, mestimično istrven - najprimetnija su
oštećenja oko rasekotina i proboja. Takođe je uočljiva, posebno u gornjoj
zoni dela, deformacija u vidu linije duž koje se platno naslanjalo na
slepi ram.
Zaštitni sloj potamneo, relativno stabilan i neoštećen.
Na tri strane ukrasnog rama nedostaju šare u dužini od oko 1,5 cm, 3 cm
i 5 cm. Na stranama takođe primetna mehanička oštećenja po uglovima i
na polovinama stranica - nedostaju bojeni sloj, podloga, i oštećeno je
jelovo drvo rama.
Opis radova:
Skinut ukrasni ram. Platneni nosioc odvojen
od slepog rama, ovlažen vodom sa poleđine uz pomoć raspršivača, i deformacije
ispravljene pomoću vakuuma u suction-stolu uz povremeni manuelno istezanje
platnenih niti potke i osnove. Tokom ispravljanja, izvršene probe čišćenja
bojenog sloja. Prljavština sa bojenog sloja uklonjena sapunskom pastom,
neutralisanom terpentinom. Po završetku tretmana u suction-stolu, rasekotine
i proboj na platnenom nosioci ušivene nitima Paraloida B72. Nosilac zatim
postavljen na novi slepi ram. Delovi na kojima je nedostajala podloga
odmašćeni su goveđom žuči, a zatim je na njih naneta i potom obrađena
nova kaolinska podloga. Podloga je izolovana polisažom. Retuš izveden
akvarelom (podslikavanje) i ispošćenim uljanim bojama (završni sloj).
Na kraju na celu sliku nanet novi zaštitni sloj (mat-lak u spreju).
2. Jaroslav Kratina, 1926. god.
Manastir Dečani, ulje na platnu, 85 x 65 cm,
vlasnik: Narodni muzej Beograd nn, (u procesu otkupa), broj konzervatorskog
dosijea 5794.
Opis stanja dela pre radova
Nosioci:
Jelovo drvo slepog rama u dobrom stanju, a ram bez klinova (kajlova) i
zakošenja sa fiksiranim uglovima.
Laneno platno grubog tkanja, sa brojnim zadebljanjima i čvorićima, odnos
niti potke i osnove 11: 11, deformisano po celoj svojoj površini. Izražene
sledeće deformacije platna:
čitavom dužinom desne strane,na oko 5 cm od ivice, konkavna deformacija
visine od 0,5 do 2 cm u okviru koje je druga, trouglasta konveksna deformacija
visine oko 2 cm.
na 10 cm od donje i leve ivice konkavna deformacija visine, oko 3 cm
na 10 cm od donje i 32 cm od leve ivice konkavna deformacija visine oko
2 cm
na 10 cm od donje i 64 cm od leve ivice konkavna deformacija visine oko
3 cm
U centralnoj zoni, na 21 cm od donje ivice i 34 cm od leve ivice rasekotina
(dužine oko 0,5 cm). Na poleđini platna jasno izražene mrlje nastale kao
posledica a) neravnomerno nanesenog izolacionog sloja pre nanošenja preparature
i b) mrlje od vlage.
Kredna podloga relativno stabilna, nedostaje na manjem broju sitnih oštećenja.
Bojeni sloj relativno stabilan.
Zaštitni sloj potamneo, relativno stabilan i neoštećen.
Opis radova:
Autorsko platno skinuto sa slepog rama.
Poleđina platna navlažena vodom pomoću raspršivača i platno postavljeno
u suction-sto, u kome je pomoću vakuma, pritiska i manuelnog istezanja
izvršeno ispravljanje njegovih deformacija. Tokom procesa ispravljanja,
izvršene su probe čišćenja bojenog sloja i čišćenje sapunskom pastom neutralisanom
terpentinom. Nakon tretmana u suction-stolu, rasekotina u centralnoj zoni
platna ušivena sa poleđine nitima lepka Paraloid B72. Nedostajući deo
desne strane neoslikanog dela platna nadomešten nastavkom novog platna,
prethodno impregniranim Barlep lepkom, i zalepljenim za autorsko platno
toplotom i pritiskom pegle. Platno postavljeno na novi slepi ram. Oštećenja
podloge i bojenog sloja odmašćena goveđom žuči i na njih nanesena nova
kaolinska podloga. Nova podloga izolovana polisažom i na njoj izvršen
retuš prvo akvarelom a zatim ispošćenim uljanim bojama i retuš-lakom.
Nanet novi zaštitni sloj polusjajnog laka.
vrh strane
Posebno treba istaći da su tretmani pomoću vlage bili
mogući u maksimalno kontrolisanim uslovima novih aparata sa niskim pritiskom
i perforiranom površinom. Nove metode konsolidacije ovim tretmanima vraćale
su slici prirodni autorski izgled bez primene radikalnih tradicionalnih
konzervatorskih metoda u vidu rentoalaže, kartonaže i drugih postupaka
koji su na slikama ostavljali trajne posledice. Ovako je sa malo vlage,
uz primenu savremene suction-opreme, slikama vraćen autorski izgled. Ono
što se dobilo primenom ovih metoda je revitalizacija niti platnenog autorskog
nosioca, kao i revitalizacija tutkalnih veziva u impregnacionom sloju
i podlozi. Revitalizacija je izvršena na taj način što su u platnene niti
i tutkalno vezivo ubačena ona količina vlage koja je ovim strukturnim
slojevima slike povratila izgubljenu elastičnost i jačinu, kao bitne preduslove
za stabilnost slike u celini. Na taj način su se, sa vrlo malo sredstava,
dobili maksimalni rezultati u smislu konsolidacije i revitalizacije autorske
slike koja je, sa druge strane, u potpunosti sačuvala svoj autorski izgled.
Napomene
1. Mette Bjarnhof, Izravnavanje, konsolidacija
i impregnacija slika u Kraljevskom muzeju lepih umetnosti, Kopenhagen,
ICOM komitet za konzervaciju, 6-ti Trijenale, Otava 1981. - kat. broj
18, Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti REANTIKA,
Beograd, decembar 2002.:
..."Tradicionalno, konsolidacija i podlepljivanje su smatrani jednim
procesom koji uključuje fiksiranje bojenog sloja, kao i izravnavanje platna
i njegovo eventualno podlepljivanje, dubliranje novim platnom. Danas se
izravnavanje i konsolidacija smatraju problematičnim samo po sebi, zapravo,
to je suštinski deo konzervatorskog tretmana. Nakon izravnavanja i konsolidacije,
mora se odlučiti da li će biti neophodno dalje podlepljivanje pomoću traka,
dodavanje ojačanog platnenog nosioca ili, pak, potpuno podlepljivanje."
2. Višenamenski sto za konzervaciju sa niskim pritiskom,
Antony Reeve, Paul Ackroyd, Ann Stephenson-Right -Udruženje konzervatora,
restauratora i ljubitelja umetnosti REANTIKA, kat. broj 22, Beograd, decembar
2002.:
... "Okvir stola se sastoji od cevastog čelika u obliku kvadrata.
Svi delovi koji ulaze u sklop vakuumske komore izrađeni su od nerđajućih
materijala. Na gornju ploču može se smestiti veći broj zamenljivih perforiranih
ploča koje se tačno uklapaju u užlebljeni okolni prostor. Ove ploče mogu
imati različite perforacije, sa rupicama, gde ima do 30 % otvorene površine
na ploči. Oko ivice ploče postoji šupljina od 1mm, koja služi za izvlačenje
vazduha. Ventilator čija se brzina rada može podešavati ima dva vakuum
merača sa skalama od 0-40 milibara i od 0-160 milibara, koji se nalaze
na kontrolnoj tabli. Postoji ventilator sa podešavajućom brzinom na posebnom
cirkulacionom sistemu, koji služi za cirkulisanje vazduha kroz unutrašnjost
cevi uređaja. Rezultat ovog sistema je čitav mali vazdušni kovitlac po
površini stola, koji daje ravnomernu distribuciju vazduha."
3. Izravnavanje, konsolidacija i impregnacija slika u
Kraljevskom muzeju lepih umetnosti, Kopenhagen, Mette Bjarnhof, ICOM komitet
za konzervaciju, 6-ti Trijenale, Otava 1981. - Udruženje konzervatora,
restauratora i ljubitelja umetnosti REANTIKA, kat. broj 18, Beograd, decembar
2002.:
... "Sa licem okrenutim nadole slika se montira na radni slepi ram
sa mobilnim uglovima pomoću papirnih traka pričvršćenih na ivice slike.
Kada se ove papirne trake osuše, pokrivaju se vinilskim trakama kako bi
se sprečio dolazak vazduha i reagovanje papira u toku tretmana vlagom.
Počinje se tretmanom pomoću vlage tako što se primenjuje kombinovana vlaga
i toplota. Do najboljih rezultata se dolazi kada se slika u toku prodiranja
vlage odozgo prekrije melineksom, a ne uspostavi se nizak pritisak pre
nego što započne reakcija slike na vlagu. Slika onda postaje vrlo fleksibilna
i može se dosta lako izravnati."
4. Refleksije na stvaranje čankastih ulegnuća na površini
slika na platnu, Volker Shaible, Comité de l ICOM pour la Conservation,
1990. - Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti REANTIKA,
kat. broj 16, Beograd, decembar 2002.:
... "Poravnavanje čankastih ulegnuća povećanim ovlaživanjem dugog
trajanja danas se obavlja u mnogim restauratorskim ateljeima. Zbog toga
se engleski termin 'relaxing process' ili 'relaxation treatment' nameće
kao definicija novog tretmana".
vrh strane
| Jaroslav
Kratina: Manastir Gračanica, ulje na platnu, 85 x 63,7 cm |
||
 |
 |
 |
Stanje
pre radova, lice, opšti plan, bočno osvetljenje (crno-belo) |
Stanje
pre radova, poleđina, opšti plan, bočno osvetljenje (crno-belo) |
Stanje
pre radova, lice, detalj deformacije gore levo, bočno osvetljenje
(crno-belo) |
 |
 |
 |
Stanje
pre radova, poleđina, detalj deformacije gore levo, bočno osvetljenje
(crno-belo) |
Stanje
pre radova, lice, detalj deformacije gore desno, bočno osvetljenje
(crno-belo) |
U
toku radova, opšti plan lica, tretman ispravljanja platnenog nosioca
u suction-stolu sa probom čišćenja |
 |
 |
 |
U toku radova, detalj lica, proba čišćenja |
U
toku radova, ušivanje rasekotina na poleđini platna nitima Paraloida B72 |
Stanje
nakon radova, opšti plan lica |
 |
||
Stanje
nakon radova, opšti plan poleđine |
||
| Jaroslav
Kratina: Manastir Dečani, ulje na platnu, 85 x 65 cm |
||
 |
 |
 |
Stanje pre radova, lice, opšti plan, bočno osvetljenje (crno-belo) |
Stanje
pre radova, poleđina, opšti plan, bočno osvetljenje (crno-belo) |
Stanje pre radova, lice, detalj deformacije gore desno, boćno osvetljenje
(crno-belo) |
 |
 |
 |
Stanje
pre radova, lice, detalj deformacije u sredini dole, bočno osvetljenje
(crno-belo) |
U
toku radova, lice, opšti plan, tretman ispravljanja platnenog nosioca
u suction-stolu sa probama čišćenja |
U toku radova, lice, detalj probe čišćenja |
 |
 |
 |
U toku radova, nastavak za desnu stranu autorskog platna od novog
platna impregnisan Barlep lepkom |
U
toku radova, poleđina, pričvršćivanje nastavka za desnu stranu autorskog
platna toplotom i pritiskom |
Stanje
nakon radova, lice, opšti plan |
 |
||
Stanje nakon radova, lice, opšti plan |
Literatura:
Refleksije na stvaranje čankastih ulegnuća na površini slika na
platnu, Volker Shaible, Comité de l ICOM pour la Conservation,
1990. - Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti REANTIKA,
kat. broj 16, Beograd, decembar 2002.
Višenamenski sto za konzervaciju sa niskim
pritiskom, Antony Reeve, Paul Ackroyd, Ann Stephenson-Right -
Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti REANTIKA,
kat. broj 22, Beograd, decembar 2002.
Izravnavanje, konsolidacija i impregnacija slika u Kraljevskom
muzeju lepih umetnosti, Kopenhagen, Mette Bjarnhof, ICOM komitet
za konzervaciju, 6-ti Trijenale, Otava 1981. - Udruženje konzervatora,
restauratora i ljubitelja umetnosti REANTIKA, kat. broj 18, Beograd, decembar
2002.
Izveštaj o konstrukciji rama sa niskim pritiskom, Mikkel
Sharff, Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti REANTIKA,
kat. broj 15, Beograd, decembar 2002.
Nalepljivanje (maroflaža), podlepljivanje i tretman čankastih
potklobučenja pomoću atmosferskog pritiska, R. E. Straub / S.
Rees Jones, Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti
REANTIKA, kat. broj 17, Beograd, decembar 2002.
Strukturalna restauracija slika na platnu, Puccio Speroni,
Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti REANTIKA,
kat. broj 19, Beograd, decembar 2002.
O razvoju i mogućnostima aparata sa niskim pritiskom,
Bent Hacke, Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti
REANTIKA, kat. broj 20, Beograd, decembar 2002.
Interakcija tkanja pri podlepljivanju slika pomoću vakuuma,
Gustav A. Berger, Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti
REANTIKA, kat. broj 24, Beograd, decembar 2002.
Nova razmišljanja o procesima vlaženja slika na slikama na platnu,
Volker Shaible, Udruženje konzervatora, restauratora i ljubitelja umetnosti
REANTIKA, kat. broj 25, Beograd, decembar 2002.